Bir gencin geleceğini ailesinin serveti mi, kendi yetenekleri mi belirlemeli? Süleymaniye’den Hewler’e, oradan Amed’e ve Paris’e uzanan bu soru, Fransa’da lise öğrencilerin protestosunda cevabını buldu.
Gençler, yıpranmış okul binalarını, öğretmen eksikliği nedeniyle yapılamayan dersleri, kalabalık sınıfları ve üniversiteye girişteki belirsizliği protesto etti. Taleplerinin merkezinde ise demokratik bir hesaplaşma oldu: Cumhuriyetin eşitlik vaadi okul kapısında sona eriyorsa gençler demokrasiye nasıl güvenecek?
Fransa’nın “özgürlük, eşitlik, kardeşlik” ilkeleri, dünyanın başka coğrafyalarından bakıldığında güçlü bir toplumsal güvence gibi görünebilir. Ancak bu ilkelerin günlük hayattaki karşılığı, çocuğun hangi mahallede doğduğuna, hangi okula gittiğine ve ailesinin gelirine göre değişiyor. Liselilerin itirazı, ilan edilen eşitlikle yaşanan eşitsizlik arasındaki bu uçuruma yöneliyor.
Gençler, ailelerinden kalan servete ya da yaşadıkları mahalleye biçilen kadere bağlı bir gelecek istemiyor, eğitim yoluyla kendi hayatlarını kurmak istiyor. Bu nedenle eğitim hakkını savunmaları, aynı zamanda adalet ve eşit yurttaşlık talebidir.
Aynı cumhuriyet, farklı eğitim koşulları
Sıcağa ve soğuğa karşı yalıtımsız binalar, öğretmen açığı, yetersiz eğitim araçları, seçmeli derslere eşitsiz erişim ve kırsal bölgelerde uzun ulaşım süreleri… Bunlar birbirinden kopuk aksaklıklar değildir. Bir araya geldiklerinde okulun toplumsal eşitsizlikleri azaltma gücünü zayıflatır; hatta bu eşitsizlikleri yeniden üretmesine yol açar.
Paris’in kuzeydoğusundaki Seine-Saint-Denis, bu çelişkinin en görünür olduğu yerlerden biridir. İşçi ailelerinin ve göçmen kökenli nüfusun yoğun yaşadığı bu bölgede, öğretmen eksikliği nedeniyle yapılamayan dersler öğrencilerin eğitimini aksatıyor. Ailesi özel ders ücretini karşılayabilen çocuk kaybını telafi edebilirken, bu imkândan yoksun olan öğrenci geride kalıyor. Böylece kamu hizmetindeki eksiklik, aile gelirine bağlı yeni bir eşitsizliğe dönüşüyor.
Fransa’daki öğretmen sendikalarının uyarıları da aynı noktaya işaret ediyor: Okulların personel ve kaynak sorunları, öğrencilerin öğrenme koşullarını doğrudan etkiliyor. Özellikle dezavantajlı bölgelerdeki eksiklikler, eğitimle toplumsal konumunu değiştirmek isteyen gençlerin önüne yeni engeller çıkarıyor.
Kürdistanlı okurlar için bu tartışmanın tanıdık bir yanı var. Eğitim, yalnızca diploma edinmenin değil, kişinin ailesinden devraldığı koşulları aşabilmesinin de yoludur. Bu yol daraldığında gençlerin kamu kurumlarına güveni de sarsılır. Fransa örneği, ekonomik zenginliğin ve köklü kurumların eğitimde eşitliği kendiliğinden sağlamadığını gösteriyor.
Gelecek bir başvuru dosyasına sığmaz
Öğrencilerin itirazlarının bir diğer odağında, yükseköğretime başvuruların yapıldığı ulusal dijital platform Parcoursup bulunuyor. Gençler, başvurularının hangi ölçütlerle değerlendirildiğini anlamak ve geleceklerini belirleyen kararların daha şeffaf olmasını istiyor.
Sorunu yalnızca bir algoritmaya indirgemek yetersizdir. Üniversitelerin kapasitesi, programların kabul ölçütleri, öğrencilerin aldığı rehberlik ve liseler arasındaki eğitim farkları da sonucu etkiler. Dijital bir sistem, kendisinden önce oluşmuş eşitsizlikleri tek başına gideremez. Bir öğrenci iyi donanımlı bir okulda, güçlü rehberlikle başvuru hazırlarken başka bir öğrenci öğretmensiz geçen derslerin açığını kapatmaya çalışıyorsa, aynı platforma başvurmaları eşit koşullarda yarıştıkları anlamına gelmez.
Gençlerin talebi bu yüzden teknik bir düzenlemenin ötesine geçiyor. Kendilerini bir başvuru dosyasından, not ortalamasından ya da geleceğin işgücünden ibaret görmüyorlar. Hakları, yetenekleri ve söz söyleme iradeleri olan yurttaşlar olarak tanınmak istiyorlar.
Alman filozof Axel Honneth’in tanınma yaklaşımı bu talebi anlamaya yardımcı olur: İnsan, hem eşit haklara sahip bir birey olarak kabul edilmek hem de yetenekleri ve katkılarıyla değer görmek ister. Liseliler de eşit eğitim koşullarıyla birlikte, kendilerini ilgilendiren kararlarda söz hakkı arıyor.
Eğitim politikasının yalnızca öğrenciler adına hazırlanması bu nedenle yeterli değildir. Öğrenciler, öğretmenler ve diğer eğitim çalışanları çözümün oluşturulmasına katılmalıdır. Frankfurt Okulu’ndan Jürgen Habermas’ın müzakereci demokrasi anlayışının hatırlattığı gibi ortak yarar, farklı seslerin gerekçelerini paylaşabildiği açık bir tartışmayla aranır. Gençlerin geleceği, onlarla birlikte belirlenmelidir.
Bütçe, eşitliğin sınavıdır
Liselilerin talepleri, hükümetin bütçe tercihleriyle karşı karşıya geliyor. Başbakan Sébastien Lecornu yönetimi bir yandan eğitim sorunlarına çözüm sözü verirken diğer yandan kamu açığını azaltmaya çalışıyor. 2027 bütçesi için açıklanan toplam mali düzeltme hedefi yaklaşık 54 milyar euro. Ancak bu hedefin hangi kesimlere ne ölçüde yük getireceği, siyasi mücadelenin merkezinde bulunuyor. Eğitime ayrılan bütçenin artması olumlu olabilir. Yine de toplam tutar tek başına yeterli değildir. Kaynağın hangi okullara, hangi ihtiyaçlar için ve nasıl dağıtıldığı belirleyicidir. En çok desteğe ihtiyaç duyan okulların öğretmen, bina ve donanım sorunları giderilmedikçe bütçe artışı öğrencilerin hayatında beklenen karşılığı bulmayabilir. Öğrenci sayısındaki düşüş de mevcut eşitsizlikleri kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bu düşüş, sınıfları küçültmek ve öğrencilerle daha yakından ilgilenmek için bir fırsat olarak değerlendirilebilir. Yalnızca personel azaltmanın gerekçesine dönüştürülürse eğitimdeki sorunlar sürebilir.
Kamu borcu ve faiz yükü, hükümetin hareket alanını daraltıyor. Fakat mali yükün kimler tarafından taşınacağı demokratik bir tercih olmaya devam ediyor. Tasarrufun bedeli sürekli gençlere ve kamu hizmetlerine ihtiyaç duyan kesimlere ödetildiğinde, bütçe sorunu bir güven krizine dönüşür. Eğitimde fırsat eşitliği bu nedenle vergi ve gelir dağılımı politikalarından ayrı düşünülemez. Aile servetinin sağladığı avantajlar büyürken okullardan bütün çocukları eşit bir başlangıç noktasına getirmelerini beklemek gerçekçi değildir.
Protesto bir yurttaşlık deneyimidir
Fransa’da grev ve sokak gösterileri, toplumsal muhalefetin yerleşik araçları arasındadır. Liseliler de bu kültür içinde, okul sorunlarını kamusal tartışmanın konusu haline getiriyor. Henüz oy kullanma yaşına gelmemiş olanlar bile, kendilerini ilgilendiren kararlara müdahale etmek istiyor. Gösteriler sırasında yaşanan şiddet olayları elbette eleştirilmeli ve soruşturulmalıdır. Ancak bu olayların bütün hareketi tanımlamasına izin vermek, öğrencilerin eğitim taleplerini görünmez kılar. Aynı şekilde polisin müdahalesi de hukuk, ölçülülük ve çocukların korunması ilkeleri açısından değerlendirilmelidir.
Hükümetin sol muhalefeti, özellikle Boyun Eğmeyen Fransa (France insoumise) hareketini protestoları siyasi amaçlarla kullanmakla suçlaması, asıl soruyu ortadan kaldırmıyor: Öğrencilerin anlattığı sorunlar gerçekse bunları kim, hangi kaynaklarla ve ne zaman çözecek? Gençleri yalnızca yönlendirilmeye açık bir kalabalık olarak görmek, onların deneyimlerini ve muhakeme yeteneklerini küçümsemektir. Öğretmensiz geçen dersleri, kalabalık sınıfları ve gelecek kaygısını yaşayanlar onlardır. Bu deneyimi dile getirmeleri, demokratik katılımın bir biçimidir.
Dinlemek yetmez, değiştirmek gerekir
Eğitim kalitesiyle demokrasi birbirinden ayrı meseleler değildir. Okul, gencin kamu kurumlarıyla ilişki kurduğu, eşitliğin ne anlama geldiğini öğrendiği ilk yerlerden biridir. Orada yaşanan adaletsizlik, devletin diğer vaatlerine duyulan güveni de etkiler. Liselilerin beklediği, taleplerinin duyulduğunun söylenmesi değil, sonuçlarını günlük hayatlarında görmektir: Derslerine giren öğretmenler, sağlıklı okul binaları, anlaşılır kabul süreçleri ve gelecekleri üzerinde söz hakkı.
Fransa, 2027 ilkbaharında Emmanuel Macron’un ikinci görev dönemini tamamlayacağı cumhurbaşkanlığı seçimine hazırlanıyor. Bugünkü liselilerin bir bölümü sandık başına da gidecek. Oy kullanamayacak olanların sesleri ise aileleri, okulları ve sokaklar üzerinden siyasi tartışmayı etkilemeye devam edecek.
Hangi adayın gençlerin desteğini kazanacağını şimdiden söylemek mümkün değil. Ancak öğrenci eylemlerinin bir yıl sonra devlet başkanlığı seçimlerine yön vereceği kesin. Öğrencilerin siyasete yönelttiği soru açık: Eşitlik vaadini kim, nasıl hayata geçirecek? Demokrasi yalnızca seçim günü öğrenilmez. Bir öğrencinin hakkını savunabildiği, itirazının ciddiye alındığı ve ortak kararların oluşumuna katılabildiği okulda da öğrenilir. Fransa’nın liselileri bir anlamda bugün cumhuriyeti, kendi vaatleriyle sınava çağırıyor. Bakalım öğrenciler hangi siyasi lider ve partilere demokrasi dersi verecek?
Traduction en français - France : le combat pour la démocratie commence au lycée
L’avenir d’un jeune doit-il être déterminé par la fortune de sa famille ou par ses propres capacités ? Cette question, qui résonne de Souleimaniyeh à Hewlêr, puis d’Amed à Paris, a trouvé une réponse dans les manifestations des lycéens en France.
Les jeunes ont protesté contre les bâtiments scolaires vétustes, les cours annulés faute d’enseignants, les classes surchargées et l’incertitude entourant l’accès à l’université. Au cœur de leurs revendications, une interpellation démocratique : si la promesse républicaine d’égalité s’arrête aux portes de l’école, comment les jeunes pourront-ils faire confiance à la démocratie ?
Vus depuis d’autres régions du monde, les principes français de « liberté, égalité, fraternité » peuvent apparaître comme une solide garantie sociale. Pourtant, leur traduction dans la vie quotidienne varie selon le quartier où un enfant naît, l’école qu’il fréquente et les revenus de sa famille. C’est contre ce fossé entre l’égalité proclamée et l’inégalité vécue que les lycéens s’élèvent.
Les jeunes ne veulent pas d’un avenir tributaire du patrimoine hérité de leur famille ou du destin assigné à leur quartier ; ils veulent construire leur propre vie grâce à l’éducation. Défendre leur droit à l’éducation, c’est donc aussi revendiquer la justice et l’égalité citoyenne.
Une même République, des conditions d’éducation différentes
Des bâtiments sans isolation contre la chaleur et le froid, un manque d’enseignants, des moyens pédagogiques insuffisants, un accès inégal aux cours à option et de longs trajets dans les régions rurales… Il ne s’agit pas de dysfonctionnements isolés. Cumulés, ils affaiblissent la capacité de l’école à réduire les inégalités sociales et peuvent même l’amener à les reproduire.
La Seine-Saint-Denis, au nord-est de Paris, est l’un des territoires où cette contradiction est la plus visible. Dans ce département où vivent de nombreuses familles ouvrières et une importante population issue de l’immigration, les cours annulés faute d’enseignants perturbent la scolarité des élèves. L’enfant dont la famille peut payer des cours particuliers peut rattraper son retard, tandis que celui qui n’en a pas les moyens reste à la traîne. Ainsi, une défaillance du service public se transforme en une nouvelle inégalité liée au revenu familial.
Les avertissements des syndicats enseignants français vont dans le même sens : les problèmes de personnel et de moyens des établissements affectent directement les conditions d’apprentissage des élèves. Les carences, notamment dans les territoires défavorisés, dressent de nouveaux obstacles devant les jeunes qui souhaitent améliorer leur situation sociale par l’éducation.
Cette discussion a quelque chose de familier pour les lecteurs du Kurdistan. L’éducation n’est pas seulement un moyen d’obtenir un diplôme : elle permet aussi de dépasser les conditions héritées de sa famille. Lorsque cette voie se rétrécit, la confiance des jeunes dans les institutions publiques s’ébranle également. L’exemple français montre que la richesse économique et l’ancienneté des institutions ne garantissent pas, à elles seules, l’égalité dans l’éducation.
L’avenir ne tient pas dans un dossier de candidature
Parcoursup, la plateforme numérique nationale de candidature à l’enseignement supérieur, est une autre cible des critiques des élèves. Les jeunes veulent comprendre selon quels critères leurs candidatures sont évaluées et demandent davantage de transparence dans les décisions qui déterminent leur avenir.
Réduire le problème à un algorithme serait insuffisant. La capacité d’accueil des universités, les critères d’admission des formations, l’accompagnement à l’orientation dont bénéficient les élèves et les différences d’enseignement entre les lycées influencent aussi le résultat. Un système numérique ne peut, à lui seul, effacer les inégalités qui se sont constituées en amont. Lorsqu’un élève prépare sa candidature dans un établissement bien équipé et bénéficie d’un accompagnement solide, tandis qu’un autre tente de combler les lacunes laissées par des cours sans enseignant, le fait de postuler sur la même plateforme ne signifie pas qu’ils concourent à armes égales.
La revendication des jeunes va donc au-delà d’un ajustement technique. Ils ne se considèrent pas comme de simples dossiers de candidature, moyennes scolaires ou futurs travailleurs. Ils veulent être reconnus comme des citoyens dotés de droits, de capacités et d’une volonté de prendre la parole.
L’approche de la reconnaissance du philosophe allemand Axel Honneth aide à comprendre cette revendication : chacun souhaite à la fois être reconnu comme un individu jouissant de droits égaux et être estimé pour ses capacités et ses contributions. Les lycéens réclament ainsi, outre des conditions d’éducation égales, le droit de participer aux décisions qui les concernent.
Il ne suffit donc pas d’élaborer la politique éducative au nom des élèves. Les élèves, les enseignants et les autres personnels de l’éducation doivent participer à la construction des solutions. Comme le rappelle la conception de la démocratie délibérative de Jürgen Habermas, issu de l’École de Francfort, la recherche du bien commun passe par une discussion ouverte dans laquelle les différentes voix peuvent exposer leurs raisons. L’avenir des jeunes doit se décider avec eux.
Le budget, une épreuve pour l’égalité
Les revendications des lycéens se heurtent aux choix budgétaires du gouvernement. Alors que le gouvernement du premier ministre Sébastien Lecornu promet des solutions aux problèmes de l’éducation, il cherche aussi à réduire le déficit public. L’objectif global de redressement des finances publiques annoncé pour le budget 2027 s’élève à environ 54 milliards d’euros. Mais la question de savoir quels groupes devront en supporter la charge, et dans quelle mesure, est au cœur de la lutte politique. Une hausse du budget de l’éducation peut être positive. Toutefois, son montant total ne suffit pas à lui seul. Ce qui compte, c’est de savoir à quels établissements les ressources sont attribuées, pour quels besoins et selon quelles modalités. Tant que les problèmes d’enseignants, de bâtiments et d’équipements des écoles qui ont le plus besoin de soutien ne seront pas résolus, une hausse budgétaire pourrait ne pas produire les effets attendus dans la vie des élèves. La baisse du nombre d’élèves ne fait pas non plus disparaître spontanément les inégalités existantes. Elle peut être saisie comme une occasion de réduire la taille des classes et d’accorder davantage d’attention à chaque élève. Si elle devient uniquement un prétexte pour réduire les effectifs du personnel, les problèmes de l’éducation risquent de perdurer.
La dette publique et la charge des intérêts réduisent la marge de manœuvre du gouvernement. Mais la répartition de l’effort financier reste un choix démocratique. Lorsque le prix des économies est constamment payé par les jeunes et par les groupes qui ont besoin des services publics, le problème budgétaire se transforme en crise de confiance. C’est pourquoi l’égalité des chances dans l’éducation ne peut être dissociée des politiques fiscales et de répartition des revenus. Il n’est pas réaliste d’attendre des écoles qu’elles placent tous les enfants sur une même ligne de départ alors que les avantages procurés par la fortune familiale s’accroissent.
La protestation est une expérience citoyenne
En France, la grève et les manifestations de rue font partie des moyens bien établis de la contestation sociale. Dans cette culture, les lycéens font eux aussi des problèmes de l’école un sujet de débat public. Même ceux qui n’ont pas encore l’âge de voter veulent peser sur les décisions qui les concernent. Les violences survenues lors des manifestations doivent bien entendu être critiquées et faire l’objet d’enquêtes. Mais laisser ces événements définir l’ensemble du mouvement revient à rendre invisibles les revendications éducatives des élèves. De même, l’intervention de la police doit être évaluée au regard du droit, de la proportionnalité et de la protection des enfants.
Le fait que le gouvernement accuse l’opposition de gauche, en particulier le mouvement La France insoumise, d’exploiter les manifestations à des fins politiques ne fait pas disparaître la question essentielle : si les problèmes décrits par les élèves sont réels, qui les résoudra, avec quels moyens et quand ? Considérer les jeunes comme une simple foule influençable revient à sous-estimer leur expérience et leur capacité de jugement. Ce sont eux qui vivent les cours sans enseignant, les classes surchargées et l’angoisse de l’avenir. Exprimer cette expérience est une forme de participation démocratique.
Écouter ne suffit pas, il faut changer les choses
La qualité de l’éducation et la démocratie ne sont pas deux questions distinctes. L’école est l’un des premiers lieux où un jeune entre en relation avec les institutions publiques et découvre ce que signifie l’égalité. L’injustice qu’il y subit affecte aussi sa confiance dans les autres promesses de l’État. Les lycéens n’attendent pas qu’on leur dise que leurs revendications ont été entendues ; ils veulent en voir les résultats dans leur vie quotidienne : des enseignants présents en classe, des bâtiments scolaires sains, des procédures d’admission compréhensibles et un droit de regard sur leur avenir.
La France se prépare à l’élection présidentielle du printemps 2027, qui marquera la fin du second mandat d’Emmanuel Macron. Une partie des lycéens d’aujourd’hui se rendra aussi aux urnes. Quant à ceux qui ne pourront pas voter, leurs voix continueront d’influencer le débat politique par l’intermédiaire de leurs familles, de leurs établissements et de la rue.
Il est impossible de dire dès maintenant quel candidat gagnera le soutien des jeunes. Mais il est certain que les mobilisations étudiantes pèseront sur l’élection présidentielle dans un an. La question que les élèves adressent au monde politique est claire : qui concrétisera la promesse d’égalité, et comment ? La démocratie ne s’apprend pas seulement le jour des élections. Elle s’apprend aussi dans une école où un élève peut défendre ses droits, où sa contestation est prise au sérieux et où il peut participer à l’élaboration des décisions collectives. En un sens, les lycéens français mettent aujourd’hui la République à l’épreuve de ses propres promesses. Reste à voir à quels dirigeants et à quels partis politiques les élèves donneront une leçon de démocratie.
