Kürdistan Bölgesi’ne İsviçre basını için 2002’de, ardından Saddam Hüseyin’in devrildiği günlerde, 2003’te gitmiştim. 23 yıl sonra buraya dönmek, neredeyse başka bir ülke keşfetmek gibi geldi. Bir hafta boyunca ilgi, heyecan ve merak iç içeydi.
Duhok ve Hewlêr (Erbil) baştan aşağı değişmiş. Her yerde binalar, beş yıldızlı oteller, alışveriş merkezleri ve üniversiteler yükseliyor. Avrupa markaları yerel ürünlerle yan yana, bazen Avrupa’dakilerle karşılaştırılabilecek fiyatlarla satılıyor. Büyük ve lüks otomobiller kentlerde hüküm sürüyor. Toplu taşıma hâlâ yetersiz, taksiler her yerde ve heybetli 4×4 araçlar refahın, bazen de gücün simgesi adeta. Çarpıcı bir tezat: Dağlarda turistik teleferikler inşa edilirken şehirler, büyümelerine uygun toplu taşıma sistemlerini bekliyor.
Güvenlik duygusu
Kürdistan, sermayeyi çekmeye ve dış dünyaya açık, güvenli bir bölge imajı yansıtmaya önem veriyor. Hewlêr ve Duhok’ta kentsel mimari bazen bir Körfez emirliğini çağrıştırıyor; ancak bu kentler, kendilerine özgü toplumsal, kültürel ve tarihsel bir derinliğe sahip. Burada bir “kurşun geçirmez yelek stratejisi” görmek mümkün: Yabancı şirketler ne kadar çok yatırım yaparsa bölgenin istikrarında çıkarı olanların sayısı da o kadar artacak. Çünkü refah ve kalkınma, iç ve dış etkenlere dayalı kırılganlığını koruyor.
Petrol bunun bir örneği. 2002’de benzinin litresi yaklaşık 20 Amerikan sentiydi. Rejimin devrildiği günlerde bu rakam neredeyse iki katına çıkmıştı. Bugün, muazzam petrol rezervlerine sahip Irak’ta akaryakıt fiyatları ciddi biçimde yükselmiş. Fiyatlar 1 ile 1,50 dolar arasında değişiyor ve bazı istasyonların önünde kilometrelerce kuyruklar oluşuyor. Benzinin kalitesi aracın markasıyla ölçülüyor adeta. Fakat her şeye rağmen, “adî” henüz çoğunluğun muhtaç kaldığı yakıt değil. “Buna da şükür” demek gerek. Aynı dönemde, bölgesel krizin etkisiyle İsviçre’de benzinin litresi 2,30 frankı aştı. Çarpıcı bir paradoks.
Buna rağmen en baskın duygu ve ihtiyaç güvenlik. Savaşlarla sarsılan Ortadoğu’da Kürdistan Bölgesi görece bir huzur vahası gibi. Bu sakinliğin bir de diğer yüzü var: Yollar boyunca kontrol noktaları sıralanıyor. Bununla birlikte, üzerlerinde kurşun geçirmez yelek, ellerinde tüfekle karşılaştığım güvenlik görevlilerinin hepsi eğitimli ve profesyonel görünüyorlar. Yüz yüze karşılaşmalarda sorulan “Başî, bira?” (İyi misin, kardeş?) sorusu, kontrol noktasında adeta kibarca “Dur” anlamına gelen bir güvenlik kodu. Asayiş görevlileri, iki kelimelik bu kısa soruya aldıkları yanıta göre adeta bir güvenilirlik değerlendirmesi yapıyorlar.
Amerikan güçlerinin çekilmesi Irak’ı istikrarsızlaştırabilir
Tehditler çok çeşitli: Radikal İslamcı gruplar, Tahran’a yakın Şii milisler, PKK’nin varlığı ve Türkiye’nin bölgeye askerî operasyonları. Bunlara İran ile ABD arasındaki karşı karşıya gelişin yansımaları da ekleniyor. Erbil ve Süleymaniye, insansız hava araçları ve füzelerle hedef alındı. Yetkililer saldırıların failleri konusunda ihtiyatlı bir dil kullanırken şüpheler Tahran’ın desteklediği silahlı gruplara yöneliyor.
İran ile Türkiye arasında sıkışmış, aynı zamanda Batı ile ayrıcalıklı ilişkiler sürdüren Kürdistan’ın büyük güçlerin hesaplaştığı bir alana dönüşmemesi, halkın temennisi. İran İçişleri Bakanı İskender Mümini, yakın zamanda Ankara’ya yaptığı bir ziyaret sırasında Türkiye, Irak ve Suriye’yi, güvenliklerine tehdit olarak gördükleri silahlı Kürt gruplarına karşı bir “nihai çözüm” bulmaya çağırdı. Böylesi bildik bir ifade, zulmün izlerini taşıyan bir halkı haklı olarak kaygılandırıyor.
IŞİD hâlâ aktif olsa da Washington bugün, askerî varlığının artık gerekli olmadığını düşünüyor. Sokaktaki insana göre, Amerikan güçlerinin çekilmesi, cihatçı grupların yanı sıra insansız hava araçları ve İran’a yakın milisler karşısında Irak’ı, özellikle de Kürdistan’ı istikrarsızlaştırabilir.
Hukuk devletini ve denge-denetim mekanizmalarını güçlendirmek
Bu tehlike karşısında, tarihsel olarak başlıca partilere bağlı olan peşmergeler kısa süre önce birleşeceklerini açıkladı. Ortak bir otorite altında bütünleşmeleri, parti güçlerinden gerçek bir bölgesel orduya geçiş anlamına gelecektir.
Bununla birlikte, Kürdistan’ın umut vadeden güçlü yanları da var. Üniversiteleri yeni bir kuşak yetiştiriyor. Süleymaniye’de rejimin eski hapishanesi Amna Suraka’dan Erbil ve Duhok’ta Kürt kültürel mirasına adanmış kurumlara kadar müzeleri, özgürlüğünü kaybetmenin ne anlama geldiğini bilen bir halkın hafızasını canlı tutuyor. Barzan’da, Mustafa ve İdris Barzani’nin mütevazı, kâgir kabirlerinin yanında birkaç yıl önce inşa edilen Ulusal Memorial, eşsiz bir hafıza müzesi. Otantik mimarisiyle ulusal birlik ve bütünlüğe çağrı yapan; mozaik ve sembolleriyle Kürdistan coğrafyasının kültürel ve ekolojik zenginliğini estetize eden modern bir minyatür. Özerk bölgede, etnik ve dinî azınlıklar siyasi temsilden ve kendi dil ve kültürlerinin öğretiminden yararlanıyor. Kadınlar yönetimde, kültürde, medyada, siyasette ve kamusal alanda belirgin şekilde görünüyorlar.
Yıllarını dağlarda, elleri tetikte, pusuda geçiren kuşağın özerkliği kazanması ve savunması gerekiyordu. Bugünün kuşağı ise görünüşte daha az kahramanca, ancak aynı ölçüde belirleyici bir görevi yerine getirmeli: Hukuk devletini ve iktidarın denge-denetim mekanizmalarını güçlendirmek, bölgesel demokrasiyi inşa etmek, kurumları yeniden birleştirmek ve petrole ve tehdit oluşturan komşulara bağımlılığı azaltmak.
Kürtler, büyük güçlerin gelip geçici olduğunu öğrendi. Bundan sonra en iyi kurşun geçirmez yelekleri ne Amerikan ne Türk ne de İran yapımı olacak. Onların güvenliği, kurumlarının sağlamlığında ve birliklerini koruma kapasitesinde yatacak.
* Bu makalenin Fransızca versiyonu, 11 Ekim 2026’da İsviçre’nin Le Temps gazetesinde yayımlandı.
Traduction en français - Au Kurdistan, la stabilité passe par des institutions fortes
Je m’étais rendu dans la Région du Kurdistan pour la presse suisse en 2002, puis en 2003, au moment de la chute de Saddam Hussein. Y revenir vingt-trois ans plus tard m’a donné l’impression de découvrir presque un autre pays. Pendant une semaine, intérêt, enthousiasme et curiosité se sont mêlés. Duhok et Hewlêr (Erbil) ont été transformées de fond en comble.
Partout s’élèvent des immeubles, des hôtels cinq étoiles, des centres commerciaux et des universités. Les marques européennes côtoient les produits locaux, parfois à des prix comparables à ceux pratiqués en Europe. Les grandes voitures de luxe dominent les villes. Les transports publics restent insuffisants, les taxis sont omniprésents et les imposants 4×4 semblent symboliser la prospérité, parfois aussi le pouvoir. Le contraste est frappant : alors que l’on construit des téléphériques touristiques dans les montagnes, les villes attendent des systèmes de transports publics adaptés à leur croissance.
Le sentiment de sécurité
Le Kurdistan s’attache à attirer les capitaux et à projeter l’image d’une région sûre et ouverte sur le monde. À Hewlêr et à Duhok, l’architecture urbaine évoque parfois un émirat du Golfe ; ces villes possèdent toutefois une profondeur sociale, culturelle et historique qui leur est propre. On peut y voir une « stratégie du gilet pare-balles » : plus les entreprises étrangères investissent, plus nombreux seront ceux qui auront intérêt à la stabilité de la région. Car la prospérité et le développement demeurent fragiles, sous l’effet de facteurs internes et externes.
Le pétrole en offre un exemple. En 2002, le litre d’essence coûtait environ vingt cents américains. Au moment de la chute du régime, ce prix avait presque doublé. Aujourd’hui, dans un Irak doté d’immenses réserves pétrolières, les prix des carburants ont fortement augmenté. Ils oscillent entre 1 et 1,50 dollar, et des files d’attente de plusieurs kilomètres se forment devant certaines stations. La qualité de l’essence semble se mesurer à la marque de la voiture. Pourtant, malgré tout, l’essence « ordinaire » — « adî » — n’est pas encore le carburant auquel la majorité est contrainte de recourir. Il faut se dire : « C’est déjà ça. » Durant la même période, sous l’effet de la crise régionale, le litre d’essence a dépassé 2,30 francs en Suisse. Un paradoxe frappant.
Malgré cela, le sentiment et le besoin qui dominent sont ceux de la sécurité. Dans un Moyen-Orient secoué par les guerres, la Région du Kurdistan apparaît comme un havre de paix relatif. Cette tranquillité a aussi son revers : les postes de contrôle se succèdent le long des routes. Toutefois, tous les agents de sécurité que j’ai rencontrés, vêtus de gilets pare-balles et armés de fusils, paraissent formés et professionnels. Lors des échanges en face à face, la question « Başî, bira ? » (« Ça va, frère ? ») constitue, au poste de contrôle, une sorte de code de sécurité qui signifie poliment « Halte ». À partir de la réponse à cette brève question de deux mots, les agents de l’Asayish semblent évaluer la fiabilité de leur interlocuteur.
Le retrait des forces américaines pourrait déstabiliser l’Irak
Les menaces sont multiples : groupes islamistes radicaux, milices chiites proches de Téhéran, présence du PKK et opérations militaires turques dans la région. À cela s’ajoutent les répercussions de la confrontation entre l’Iran et les États-Unis. Erbil et Souleimaniyeh ont été visées par des drones et des missiles. Si les autorités restent prudentes quant à l’identité des auteurs des attaques, les soupçons se portent sur les groupes armés soutenus par Téhéran.
Coincé entre l’Iran et la Turquie, tout en entretenant des relations privilégiées avec l’Occident, le Kurdistan ne doit pas devenir un terrain où les grandes puissances règlent leurs comptes : tel est le souhait de la population. Lors d’une récente visite à Ankara, le ministre iranien de l’Intérieur, Eskandar Momeni, a appelé la Turquie, l’Irak et la Syrie à trouver une « solution finale » contre les groupes kurdes armés qu’ils considèrent comme une menace pour leur sécurité. Une expression aux résonances aussi familières inquiète à juste titre un peuple marqué par la persécution.
Bien que l’organisation État islamique soit toujours active, Washington estime aujourd’hui que sa présence militaire n’est plus nécessaire. Pour les gens que l’on rencontre dans la rue, le retrait des forces américaines pourrait déstabiliser l’Irak, et surtout le Kurdistan, face aux groupes djihadistes, mais aussi aux drones et aux milices proches de l’Iran.
Renforcer l’État de droit et les mécanismes de contre-pouvoir
Face à ce danger, les peshmergas, historiquement rattachés aux principaux partis, ont récemment annoncé leur unification. Leur intégration sous une autorité commune marquerait le passage de forces partisanes à une véritable armée régionale.
Le Kurdistan possède toutefois aussi des atouts prometteurs. Ses universités forment une nouvelle génération. De l’ancienne prison du régime, Amna Suraka, à Souleimaniyeh, aux institutions consacrées au patrimoine culturel kurde à Erbil et à Duhok, ses musées entretiennent la mémoire d’un peuple qui sait ce que signifie perdre sa liberté. À Barzan, le Mémorial national, construit il y a quelques années à côté des modestes tombeaux en maçonnerie de Mustafa et d’Idris Barzani, est un musée de la mémoire unique en son genre. C’est une miniature moderne qui, par son architecture authentique, appelle à l’unité et à la cohésion nationales, et qui met en valeur, à travers ses mosaïques et ses symboles, les richesses culturelles et écologiques du territoire kurde. Dans la région autonome, les minorités ethniques et religieuses bénéficient d’une représentation politique et d’un enseignement de leurs langues et de leurs cultures. Les femmes sont nettement présentes dans l’administration, la culture, les médias, la politique et l’espace public.
La génération qui a passé des années dans les montagnes, le doigt sur la détente, à l’affût, devait conquérir et défendre l’autonomie. Celle d’aujourd’hui doit accomplir une tâche en apparence moins héroïque, mais tout aussi décisive : renforcer l’État de droit et les mécanismes d’équilibre et de contrôle du pouvoir, construire la démocratie régionale, réunifier les institutions et réduire la dépendance au pétrole ainsi qu’aux voisins menaçants.
Les Kurdes ont appris que les grandes puissances ne font que passer. Désormais, leur meilleur gilet pare-balles ne sera ni de fabrication américaine, ni turque, ni iranienne. Leur sécurité résidera dans la solidité de leurs institutions et dans leur capacité à préserver leur unité.
* La version française de cet article a été publiée le 11 octobre 2026 dans le quotidien suisse Le Temps.
Article paru dans RÛDAW le 17 octobre 2026